Το πακέτο των δεκαεννέα προτάσεων για το Κυπριακό πρόβλημα, το οποίο υπέβαλε ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκος Χριστοδουλίδης στον Τουφάν Ερχιουρμάν και στα Ηνωμένα Έθνη, δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά ολόκληρο στον ελληνοκυπριακό Τύπο.
Φυσικά, μια ωραία Κυριακή, στην εφημερίδα «Φιλελεύθερος»!
Το πακέτο, το οποίο περιλαμβάνει προτάσεις τόσο για μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης όσο και για τη λύση του Κυπριακού, αφορά μεταξύ άλλων το άνοιγμα νέων οδοφραγμάτων, την επιστροφή του Βαρωσιού, τη λειτουργία του λιμανιού της Αμμοχώστου, τον στρατιωτικό διάλογο, τη μεθοδολογία των διαπραγματεύσεων και τη διοργάνωση διευρυμένης συνάντησης σε επίπεδο ηγετών.
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, το οποίο υπογράφει ο Κώστας Βενιζέλος, ο Χριστοδουλίδης διαβίβασε τις προτάσεις του με επιστολή προς τον Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών Αντόνιο Γκουτέρες, τον οποίο ενημέρωσε και προφορικά. Για το πακέτο προτάσεων ενημερώθηκαν επίσης ο Τουφάν Ερχιουρμάν και η Προσωπική Απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών για την Κύπρο, Μαρία Άνχελα Ολγκίν.
Το ρεπορτάζ αναφέρει ακόμη ότι, στις πρόσφατες επαφές του, ο Χριστοδουλίδης παρέδωσε γραπτώς τις προτάσεις του στον Ερχιουρμάν και την Ολγκίν, ενώ ενημέρωσε για το περιεχόμενο του πακέτου και στην τελευταία συνεδρία του ελληνοκυπριακού Εθνικού Συμβουλίου.
Σημειώνεται επίσης ότι μέρος του πακέτου των δεκαεννέα προτάσεων είχε ήδη γίνει αποδεκτό ή εφαρμοστεί, ενώ ιδιαίτερη σημασία από πλευράς διαπραγματευτικής μεθόδου αποδίδεται στο τελευταίο σημείο, που αφορά διήμερη συνάντηση των ηγετών.
Δεν πρόκειται να σας κουράσω γράφοντας αναλυτικά και τα δεκαεννέα σημεία, αφήνω όμως εδώ τον σύνδεσμο για όσους ενδιαφέρονται.
Όπως ασφαλώς γνωρίζετε, ίσως το μοναδικό σημείο αυτού του πακέτου που ήταν ήδη ευρέως γνωστό ήταν εκείνο που αφορά το λιμάνι της Αμμοχώστου με αντάλλαγμα το Βαρώσι, θέμα στο οποίο έχω αναφερθεί εκτενώς σε προηγούμενα άρθρα μου.
Η πρόταση αυτή, που αντιστοιχεί στο τέταρτο σημείο του πακέτου, απορρίφθηκε, όπως είναι γνωστό, από τον Τουφάν Ερχιουρμάν.
Όπως είπα, δεν σκοπεύω να παραθέσω αναλυτικά κάθε σημείο, σκοπεύω όμως να τα σχολιάσω όλα.
Από την άλλη, τα σημεία ένα, δύο και τρία —τα οδοφράγματα και το πρόγραμμα «Imagine»— αποτυπώθηκαν και στα αποτελέσματα της τελευταίας συνάντησης των ηγετών. Όσο για τη συμμετοχή στο Φεστιβάλ της Πύλας, που αποτελεί το ενδέκατο σημείο, αυτή, όπως γνωρίζετε, έχει ήδη υλοποιηθεί.
Το θέμα των «φιλικών αγώνων», που περιλαμβάνεται στο δέκατο όγδοο σημείο, αντιμετωπίστηκε θετικά από τον Τουφάν Ερχιουρμάν, ο οποίος έκανε σχετική δήλωση χθες.
Στη δήλωσή του, ο Ερχιουρμάν υπενθύμισε ότι το συγκεκριμένο θέμα περιλαμβανόταν στο πακέτο των δέκα σημείων που είχε καταθέσει προηγουμένως ο ίδιος και ανέφερε ότι θα το θέσει στην πρώτη συνάντηση των ηγετών.
Πριν περάσω στα πιο κρίσιμα σημεία, αφήνοντας κατά μέρος το Βαρώσι, θα ήθελα να υπογραμμίσω ότι τα σημεία δέκα τέσσερα, δέκα πέντε και δέκα έξι —τα αιτήματα των Μαρωνιτών, η αποκατάσταση του σχολείου στο Ριζοκάρπασο και η αποκατάσταση της αρμενικής εκκλησίας— είναι ζητήματα που μπορούν να επιλυθούν με μονομερείς ενέργειες, χωρίς καν να αποτελούν μέρος του πακέτου του Ελληνοκύπριου ηγέτη.
Το ίδιο ισχύει και για το ζήτημα της αναγραφής των ελληνικών ονομασιών στις οδικές πινακίδες, που περιλαμβάνεται στο ένατο σημείο. Πιστεύω ότι η πρωτοβουλία που ανέλαβε στο θέμα αυτό ο Δήμαρχος Κερύνειας Μουράτ Σενκούλ θα μπορούσε πολύ εύκολα να αποτελέσει παράδειγμα.
Πέραν αυτών, θεωρώ πολύ σημαντική την εφαρμογή του δέκατου σημείου, που αφορά κοινές συναντήσεις, καθώς μπορεί να συμβάλει στην προσέγγιση των δύο κοινοτήτων. Είναι αλήθεια ότι ήδη αναπτύσσεται αρκετά έντονη δραστηριότητα προς αυτή την κατεύθυνση. Θα ήθελα, όμως, αυτή να γίνεται υπό την αιγίδα των ηγετών και των δύο πλευρών και να απευθύνεται σε πολύ ευρύτερα στρώματα της κοινωνίας.
Για παράδειγμα, η διοργάνωση δικοινοτικών συναντήσεων με τη συμμετοχή συγγενών αγνοουμένων και από τις δύο πλευρές ή ακόμη και η δημιουργία μιας Επιτροπής Αλήθειας θα μπορούσαν να αποτελέσουν σημαντικά ανοίγματα προς αυτή την κατεύθυνση.
Ας περάσουμε τώρα στα πιο κρίσιμα σημεία.
Κατ’ αρχάς, οφείλω να πω ότι βρίσκω αρκετά παράξενο το έκτο σημείο, το οποίο αναφέρει: «Στρατιωτικός διάλογος: έναρξη στρατιωτικού διαλόγου μεταξύ της Ελληνοκυπριακής Εθνικής Φρουράς και των τουρκικών στρατιωτικών δυνάμεων, με τη συμμετοχή της Ειρηνευτικής Δύναμης των Ηνωμένων Εθνών».
Το συγκεκριμένο σημείο περιλαμβανόταν και στο πακέτο που είχε παρουσιάσει προηγουμένως ο Ερχιουρμάν. Όταν είχα ασκήσει κριτική σε εκείνο το πακέτο, είχα χαρακτηρίσει αυτή την πρόταση ως κάτι που «παραπέμπει σε δομή δύο κρατών» και δεν την είχα θεωρήσει ορθή. Το γεγονός ότι τώρα περιλαμβάνεται και σε αυτό το πακέτο δεν αλλάζει την άποψή μου.
Αναρωτιέμαι, όμως, και κάτι ακόμη: όταν ο Ελληνοκύπριος ηγέτης μιλά για «τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις», σε ποιους ακριβώς αναφέρεται;
Στις Δυνάμεις Ασφαλείας ή στον τουρκικό στρατό που βρίσκεται στο νησί; Και, δεδομένου ότι οι Δυνάμεις Ασφαλείας υπάγονται ήδη, μέσα στην αλυσίδα διοίκησης, στην Τουρκική Ειρηνευτική Δύναμη Κύπρου, μέχρι ποιο σημείο θα μπορούσε ο ελληνοκυπριακός στρατός να διαβουλεύεται με τον τουρκικό στρατό, τον οποίο ο ίδιος χαρακτηρίζει δύναμη κατοχής;
Βεβαίως, αυτή η προτεινόμενη διαβούλευση συνδέεται και με αρκετά άλλα σημεία του πακέτου. Για παράδειγμα, εδώ εντάσσεται το ζήτημα των ναρκών, που περιλαμβάνεται στο έβδομο σημείο. Εδώ εντάσσεται και το θέμα του δέκατου έβδομου σημείου, οι «παραβιάσεις της νεκρής ζώνης». Και, φυσικά, το ζήτημα των οδοφραγμάτων εμπλέκει εκ των πραγμάτων στρατιωτικούς παράγοντες, αφού οι παραμεθόριες περιοχές βρίσκονται υπό στρατιωτικό έλεγχο.
Επομένως, είναι πιθανό ένας τέτοιος μηχανισμός, εφόσον δημιουργηθεί, να διευκολύνει τα πράγματα, ιδιαίτερα για τον Τουφάν Ερχιουρμάν.
Κατά τη γνώμη μου, όμως, αυτά δεν είναι τα πιο κρίσιμα σημεία του πακέτου. Κι αυτό γιατί, σε γενικές γραμμές, δεν αγγίζουν την ουσία των διαπραγματεύσεων.
Σημείο δώδεκα: Διασταυρούμενες διαπραγματεύσεις. Ταυτόχρονη εξέταση περισσότερων του ενός κεφαλαίων της διαπραγμάτευσης. Στο πλαίσιο αυτό, διασταυρούμενη διαπραγμάτευση των θεμάτων που αφορούν το εδαφικό και το περιουσιακό, τη διακυβέρνηση, την ασφάλεια και τις εγγυήσεις.
Σημείο δεκατρία: Έγγραφο συγκλίσεων. Έγγραφο που θα περιλαμβάνει τις συγκλίσεις που έχουν επιτευχθεί μέχρι σήμερα, περιλαμβανομένων των συνομιλιών στο Κραν Μοντανά, και το οποίο θα αποτελέσει τη βάση για την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων.
Και σημείο δεκαεννέα: Διήμερη συνάντηση των ηγετών. Οι ηγέτες θα πραγματοποιήσουν διήμερη συνάντηση με αντικείμενο τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Στη συνέχεια, η συνάντηση θα διευρυνθεί με τη συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των εγγυητριών χωρών και θα ανακοινωθεί η επανέναρξη των διαπραγματεύσεων παρουσία του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών ή του Προσωπικού του Απεσταλμένου.
Αυτά είναι τα σημεία που αγγίζουν την ουσία του Κυπριακού προβλήματος.
Πριν, όμως, περάσω σε αυτά τα τρία τελευταία σημεία, θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας μερικά ενδιαφέροντα πράγματα για τον αριθμό δεκαεννέα.
Αριθμολογικά, το δεκαεννέα είναι ο συνδυασμός του ένα και του εννέα.
Το ένα αντιπροσωπεύει την αρχή. Συμβολίζει επίσης την ηγεσία, την ανεξαρτησία, τη θέληση και μια νέα εποχή.
Το εννέα, από την άλλη, συμβολίζει την ολοκλήρωση, τη σοφία, τη μεταμόρφωση και το τέλος ενός κύκλου.
Ως πρώτος αριθμός, το δεκαεννέα είναι επίσης ο αριθμός που σηματοδοτεί την ευθυγράμμιση του σεληνιακού και του ηλιακού ημερολογίου, η οποία επιτυγχάνεται μία φορά κάθε δεκαεννέα χρόνια.
Επομένως, αν θέλουμε να ερμηνεύσουμε την παρουσίαση δεκαεννέα σημείων από τον Ελληνοκύπριο ηγέτη όχι ως απλή σύμπτωση αλλά ως μήνυμα, τότε θα μπορούσε να θεωρηθεί μια πρόσκληση για την ολοκλήρωση ενός κύκλου μέσα από την επίδειξη ηγεσίας και βούλησης.
Δεν είμαι εγώ ο πρώτος που μπλέκει τον μυστικισμό στο Κυπριακό. Το είχε κάνει πριν από εμένα, για παράδειγμα, ο Ραούφ Ντενκτάς.
Ο Ντενκτάς εξηγεί στα βιβλία του ότι είχε επιλέξει συνειδητά να επιστρέψει στο νησί με βάρκα στις δεκατρείς Νοεμβρίου του χίλια εννιακόσια εξήντα επτά, ώστε η επιστροφή του να συμπέσει με τη δέκατη τρίτη ημέρα του μήνα, επειδή γνώριζε ότι ο αριθμός δεκατρία είχε ιδιαίτερη σημασία για τον Μακάριο.
Αν, βέβαια, μου πείτε ότι τόσος μυστικισμός δεν κάνει καλό, αρκεί να κοιτάξουμε τα σημεία που αφορούν την ουσία των δεκαεννέα προτάσεων για να διαπιστώσουμε ότι το δέκατο ένατο και τελευταίο σημείο είναι, στην πραγματικότητα, ο ίδιος ο στόχος.
Μόνο που αυτός ο στόχος, τουλάχιστον από τεχνικής άποψης, συγκρούεται κυρίως με το δωδέκατο σημείο.
Κι αυτό γιατί στο δέκατο ένατο σημείο ο Ελληνοκύπριος ηγέτης μιλά για «ανακοίνωση μιας νέας διαδικασίας», αφού πρώτα υπάρξει συμφωνία μεταξύ των ηγετών.
Εάν, όμως, αρχίσουν οι «διασταυρούμενες διαπραγματεύσεις» που προβλέπει το δωδέκατο σημείο, αυτό από μόνο του θα σημαίνει ότι έχουν ήδη ξεκινήσει συνομιλίες επί της ουσίας του Κυπριακού προβλήματος, αφού τα σημεία που είχε προτείνει ο Χριστόφιας αφορούν το εδαφικό και το περιουσιακό, τη διακυβέρνηση, την ασφάλεια και τις εγγυήσεις.
Δεν αντιλαμβάνεται, λοιπόν, ο Ελληνοκύπριος ηγέτης αυτή την αντίφαση;
Κατά τη γνώμη μου, την αντιλαμβάνεται. Όμως, καθώς η πολιτική ισότητα και η εκ περιτροπής προεδρία, στις οποίες επιμένει ο Τουφάν Ερχιουρμάν, αποτελούν επίσης ζητήματα ουσιαστικής διαπραγμάτευσης, αναζητεί μια εναλλακτική διαδρομή για να τα αποφύγει.
Πιστεύω ότι ακριβώς εδώ βρίσκεται το κομβικό σημείο. Και πιθανότατα αυτό θα αποτελέσει την έξοδο διαφυγής και για τις δύο πλευρές.
Με άλλα λόγια, οι Ελληνοκύπριοι θα πουν: «Η πολιτική ισότητα είναι θέμα ουσιαστικής διαπραγμάτευσης. Αφού τη θέλετε, τότε ελάτε να προχωρήσουμε στο δωδέκατο σημείο».
Και η τουρκική πλευρά θα απαντήσει: «Δεν προχωρώ αν δεν γίνει πρώτα αποδεκτή η πολιτική ισότητα. Ούτε πρόκειται να τη συνδέσω με θέματα όπως η ασφάλεια και οι εγγυήσεις».
Και κάπως έτσι θα βγουν και οι δύο πλευρές από τη δύσκολη θέση.
Όσο για το δέκατο τρίτο σημείο, το «έγγραφο συγκλίσεων», αυτό έχει ήδη μπει στο συρτάρι από την εκπρόσωπο των Ηνωμένων Εθνών Μαρία Άνχελα Ολγκίν, η οποία δήλωσε: «Το κάναμε αυτό επί εποχής του πρώην εκπροσώπου Αλεξάντερ Ντάουνερ, μας λίντσαραν και εκτροχιάσαμε τη διαδικασία».
Κι όμως, αν με ρωτάτε, αν αυτό το σημείο είχε τεθεί από την πρώτη κιόλας ημέρα που διορίστηκε η Ολγκίν, με τη λογική ορίστε, αυτές είναι οι συγκλίσεις σας, πατήστε πάνω τους και προχωρήστε, θα μπορούσε κάλλιστα να είχε ανοίξει τον δρόμο για μια κίνηση που θα άνοιγε την πόρτα στη λύση.
Αυτός ήταν άλλωστε και ο λόγος που είχα γράψει άρθρο απευθυνόμενος στον Γενικό Γραμματέα, λέγοντάς του: Καταθέστε ένα σχέδιο και κάντε στην άκρη.
Αυτό που αποκαλείται «έγγραφο συγκλίσεων» δεν είναι, στην πραγματικότητα, τίποτε άλλο από τον σκελετό ενός πιθανού σχεδίου.
Επιπλέον, είχαμε και ένα έγγραφο γνωστό ως «κριτήρια Γκουτέρες», το οποίο στην πραγματικότητα αποτελούσε το κλειδί για τη λύση.
Δεν έγινε. Τίποτε από όλα αυτά δεν υλοποιήθηκε. Και φτάσαμε ακριβώς στο σημείο που περιέγραψα προηγουμένως: μια κατάσταση-σούπα, γεμάτη με ένα σωρό ζητήματα που δεν αφορούν την ουσία του προβλήματος.
Το Κυπριακό πρόβλημα είναι σήμερα πολύ πιο περίπλοκο και πολύ πιο δυσεπίλυτο απ’ ό,τι ήταν πριν από δέκα χρόνια. Έχει μετατραπεί σε μια κακοφωνία, στην οποία μπαίνουν σε πρώτο πλάνο όσα εξυπηρετούν τις προτεραιότητες διαφορετικών ομάδων.
Άλλοι θέλουν διαβατήρια, άλλοι εμπόριο, άλλοι πτήσεις και άλλοι το Βαρώσι.
Με λίγα λόγια, ο καθένας ζητά κάτι ανάλογα με το δικό του συμφέρον και το δικαιολογεί με λόγους που ο ίδιος θεωρεί βάσιμους.
Παρόλα αυτά, δεν θέλω να κλείσω με αρνητικό ή απελπισμένο τόνο.
Γι’ αυτό πρέπει να συνεχίσουμε, χωρίς να χάνουμε το κουράγιο μας, να ποτίζουμε και να καλλιεργούμε τις ελπίδες μας και να προσπαθούμε να χτίσουμε ένα ολόκληρο δάσος ελπίδας.
Άλλωστε, η ελπίδα πεθαίνει τελευταία…